Pjanta Waħda – Ħafna Stejjer
Il-pjanti ħafna drabi jġorru magħhom stejjer, flimkien mal-għarfien xjentifiku u tradizzjonali dwar l-użi mediċinali tagħhom. Matul il-ġenerazzjonijiet, in-nies taw ismijiet lill-ħxejjex li kienu jirriflettu mhux biss kif kienu jużawhom, iżda wkoll kif kienu jifhmu d-dinja ta’ madwarhom.
Is-sagħtar Malti (Micromeria microphylla) sar magħruf bħala “li jaqsam il-ġebel” għax il-ġenerazzjonijiet ta’ qabel kienu jemmnu li seta’ jgħin lil nies li kienu jbatu minn ġebel fil-kliewi jew fil-bużżieqa tal-awrina. Illum, ir-riċerkaturi jaħsbu li r-reputazzjoni tradizzjonali tiegħu setgħet kienet marbuta aktar mal-proprjetajiet dijuretiċi qawwija tiegħu milli mal-fatt li kien fiżikament “ikisser” il-ġebel.
Xi ismijiet jirrakkontaw storja kulinarja. Is-savory darba kienet tissejjaħ “il-bżar tal-fqir” għax, ħafna qabel ma l-ħwawar importati saru disponibbli b’mod mifrux fl-Ewropa, in-nies kienu jużaw ħxejjex aromatiċi bħas-savory biex iżidu togħma qawwija u sħuna lill-ikel. It-togħma kemxejn bżarija tagħha għamlitha ħaxixa apprezzata fid-djar għal ġenerazzjonijiet sħaħ.
Ismijiet oħra huma marbuta ma’ miti u twemmin aktar antiki. L-isem Latin assoċjat mas-savory, Satureja, tradizzjonalment kien marbut mas-satiri – figuri nofshom bnedmin u nofshom mogħoż mill-mitoloġija Griega u Rumana tal-qedem, assoċjati man-natura, il-vitalità u l-passjoni. Minħabba dawn l-assoċjazzjonijiet, is-savory xi drabi ngħatat ismijiet bħal “il-ħaxixa tal-imħabba”, “il-ħaxixa tas-satiri” u saħansitra “il-ħaxixa tax-xitan”. Skont tradizzjonijiet storiċi, jingħad li xi monasteri kienu jiskoraġġixxu l-kultivazzjoni tagħha minħabba r-reputazzjoni tagħha li tqanqal ix-xewqa u emozzjonijiet qawwija.
Is-sagħtar Malti jirrakkonta wkoll storja Mediterranja lokali. Ħxejjex aromatiċi żgħar li jikbru b’mod naturali fil-pajsaġġi tal-franka kienu parti mill-ħajja ta’ kuljum tal-ġenerazzjonijiet ta’ qabel. In-nies kienu jiġbru pjanti selvaġġi, jippreparaw infużjonijiet sempliċi, jitgħallmu mill-ġirien u mill-membri anzjani tal-familja, u jiddependu fuq għarfien lokali mgħoddi minn ġenerazzjoni għall-oħra. Kif irrimarka wieħed mill-parteċipanti Maltin matul il-proġett:
“Fl-imgħoddi, il-bidwi kien ikun l-ispiżjar.”
Illum, ħafna nies jgħaddu minn ħdejn pjanti bħas-sagħtar Malti mingħajr ma jindunaw bihom. Madankollu, moħbija fost il-blat hemm pjanta ċkejkna li ġġorr magħha sekli ta’ osservazzjoni, tradizzjonijiet kulturali, drawwiet marbuta mal-ikel, għarfien dwar il-ħxejjex u stejjer – u tfakkarna li n-natura mhijiex sempliċement xi ħaġa ta’ madwarna, iżda xi ħaġa li n-nies darba kienu jafuha fil-fond.
